• Specialistische boekhandel
  • Wandelgidsen
  • Wandelboeken
  • Boeken over boeken
  • Gratis verzending vanaf 30 euro
Home » Blog » Geestige verhalen

Geestige verhalen

Gepubliceerd op 31 oktober 2020 om 22:56

Geestige verhalen

Foto: Andrés Gomes

The Gothic story

In Engeland ontstond in de tweede helft van de 18e eeuw een nieuw literair genre: de gothic novel. Of wel gotisch roman of griezelroman. De schrijver Horace Walpole (1717-1797) schrijft in 1764 de roman The Castle of Otranto. Deze roman zal bekend worden als de eerste roman in dit genre. Walpole geeft het boek de ondertitel: a gothic story mee. De romans die hierna in dezelfde sfeer werden geschreven werden 'gothic stories' of 'gothic novels' genoemd. 

Het woord 'gothic' of gotisch heeft te maken met gotische architectuur. Wat weer direct verbinding heeft met de locatie waar de griezelverhalen zich afspeelden namelijk gotische gebouwen, zoals kastelen, kloosters en kerken. De eerste griezelromans speelden zich ook bij voorkeur af in de Middeleeuwen. 

Karakteristiek van de griezelroman

De belangrijkste kenmerken van een griezelroman zijn angst en de dreiging van een beklemmende aanwezigheid. Er heerst een macabere sfeer in het verhaal en er zijn altijd bovennatuurlijke elementen aanwezig. Magie en mystiek zijn belangrijke onderdelen. De angstaanjagende wezens die optreden zijn onder andere spoken, monsters, vampiers en weerwolven.


Een belangrijk terugkerend thema is dat van de weerloze vrouw, maagd die wordt vervolgd of ontvoerd door een wellusteling. De eeuwige strijd tussen goed en kwaad.

De setting is vaak een mistig landschap, een verlaten landhuis, een oud kasteel of een verlaten kerkhof. In de begintijd van de griezelroman speelt het verhaal zich vaak af in een ver oord: in het zuiden van Europa of in het Verre Oosten. Later spelen de gruwelen zich dichterbij huis af.  De spookachtige personages geven een voorkeur aan het nachtelijk uur en 12 uur staat natuurlijk bekend als het spookuur. De lezer wordt meestal direct toegesproken door een alwetend verteller. Het is ook mogelijk dat er meerdere vertellers zijn die het verhaal belichten vanuit diverse invalshoeken. Toch komen die verschillende perspectieven steeds weer bij elkaar in een centrale verhaallijn. 

Volle maan

Foto: David Dibert

De eerste griezelroman

Al eerder noemde ik schrijver Horace Walpole als de 'grondlegger' van het griezelgenre. In zijn roman The Castle of Otranto : a gothic story wordt de zoon van een kasteelheer, op zijn trouwdag, verpletterd door een gigantische helm die op hem valt. Dit is het begin van dramatische verwikkelingen waarin de kasteelheer de strijd aanbindt tegen een demon die onrust zaait in het kasteel. Na The Castle of Otranto volgden meer griezelromans die vaak door vrouwen werden geschreven én gelezen.  Aan het einde van de 18e eeuw was de griezelroman of gothic novel een gevestigd genre. 

Een aantal bekende griezelverhalen

Een bekende griezelroman uit de negentiende eeuw is: Frankenstein : the Modern Prometheus.  De Engelse Mary Shelley begint met het schrijven van dit boek als ze 18 jaar is. Naar haar eigen zeggen, fungeert ze als schrijver slechts als een medium dat allerlei verschrikkelijke beelden ontvangt en vervolgens opschrijft. Als ze 20 is, is het boek klaar en wordt dan, anoniem gepubliceerd. Pas bij het verschijnen van de tweede editie van het boek in 1831 wordt haar naam vermeld. 

Frankenstein vertelt het levensverhaal van de dokter Victor Frankenstein. De jonge dokter wil graag van levenloos materiaal een nieuwe mens creëren. Het lukt hem om van opgegraven ledematen en organen een nieuwe mens te maken. Zijn bedoeling is dat deze creatie schoonheid en goedheid vertegenwoordigt. Maar dat pakt anders uit. Als het wezen te leven komt, blijkt het kwaadaardig te zijn. Het monster vermoordt een deel van Frankensteins familie en verdwijnt. 

Eerste bladzijde van het boek Frankenstein

In de negentiende eeuw zijn  griezelverhalen wel bekend in Nederland en er worden ook vertalingen gemaakt van Engelse griezelromans. Het genre is echter niet zo populair. Het genre wordt niet echt gezien als literatuur. Toch zijn er ook Nederlandse schrijvers die zich in deze eeuw aan het genre wagen. Zo schrijft Jacob van Lennep het boek Het huis ter Leede (1828) en A. van der Hoop De Renegaat (1838).

A Christmas Carol van Charles Dickens

Kort voor Kerstmis 1843 verschijnt A Christmas Carol (Een kerstvertelling) van Charles Dickens. Dit spookverhaal is zo'n succes dat het boek voor Kerstmis al is uitverkocht. Binnen een week worden er 6000 exemplaren verkocht. In dit klassieke kerstverhaal wordt de oude, egoïstische vrek Ebenezer Scrooge in de kerstnacht bezocht door drie geesten: de geest van het verleden, het heden en de toekomst. Na deze bezoeking komt Scrooge tot inkeer en betert zijn leven. 

 

Een ander bekend verhaal is dat van de schrijver Robert Louis Stevenson: The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1886). Dr. Henry Jekyll is geboeid door het goede en kwade in de mens en zoekt naar een manier om goed en kwaad te kunnen scheiden. Tijdens zijn experimenten krijgt het kwade echter de overhand en verandert hij in een weerwolf. Gelukkig heeft een tegengif waarmee weer zichzelf kan worden. Dr. Jekyll noemt het monster dat te voorschijn komt in zichzelf Mr. Edward Hyde. Helaas heeft Dr. Jekyll, Mr. Hyde op een gegeven moment niet meer onder controle als deze een verschrikkelijk moord pleegt. Als er geen tegengif meer beschikbaar is, pleegt Dr. Jekyll uiteindelijk zelfmoord.

Filmposter Dr. Jekyll and Mr. Hyde 1920
Het boek Dracula van Bram Stoker

In 1897 publiceert de Ierse schrijver Bram Stoker zijn beroemd geworden horrorverhaal: Dracula. Graaf Dracula is een vampier uit Transsylvanië. Hoofdpersoon Jonathan Harker bezoekt de graaf als hij een landhuis wil kopen. De graaf heeft echter een aantal gruwelijke gebruiken zoals het drinken van mensenbloed. Gelukkig weet Jonathan op tijd te ontsnappen. Hij keert terug naar huis, naar Londen. Maar de graaf achtervolgt hem en ontvoerd zijn verloofde Mina. Hij neemt Mina mee naar zijn kasteel in Transsylvanië. Samen met de Amsterdamse arts en vampierjager Van Helsing probeert Harker zijn verloofde te bevrijden. 

In de 20ste verwerf Roald Dahl bekendheid met zijn griezelverhalen voor kinderen en volwassenen. In Nederland zijn het Belcampo en Bordewijk die ook griezelverhalen schrijven. Ook onder kinderen is het genre populair zoals bijvoorbeeld het boek Dolfje, weerwolfje van Paul van Loon. 

Moderne ontwikkelingen van het genre

Door twee wereldoorlogen en door de voortschrijdende techniek zijn er nieuwe elementen gekomen die het genre hebben veranderd. Fantasy, science fiction en psychologische thrillers verschijnen ten tonele. Goed en kwaad en het bovennatuurlijke blijven hierin belangrijke thema's. Toch blijven tot op de dag van vandaag de griezelromans uit de 18e en 19e eeuw nog steeds populair.

 

Bronnen: Wikimedia Commons; Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL); Wikipedia; The Penguin Guide to English Literature: Britain and Ireland, Ronald Carter en John McRae, 1996

Letter en geest - Frans Kellendonk

Felix Mandaat loopt tegen de dertig en heeft nog nooit een baan gehad. In een poging onder de mensen te komen vindt hij werk in de bibliotheek van een schilderachtig universiteitsstadje. Daar leert hij de herhaling van een geregeld leven aan den lijve kennen - tot hij door een collega verleid dreigt te worden en weg wil vluchten, maar opgesloten komt te zitten en ontdekt dat er in het magazijn van de bibliotheek een spook rondwaart.

Frans Kellendonk (1951-1990) was schrijver en vertaler. Hij wordt beschouwd als een van de belangrijkste representanten van zijn generatie. In 1977 debuteerde hij met Bouwval, waarvoor hij de Anton Wachterprijs ontving. Mystiek lichaam (1986), zijn meest geprezen roman, werd bekroond met de F. Bordewijk-prijs en genomineerd voor de AKO-Literatuurprijs. Kellendonks brieven werden in 2015 postuum verzameld in De brieven, een uitgave die met lof overladen werd. 


«   »

Reactie plaatsen

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.